Ընտրություններ առանց ընտրության. ինչո՞ւ 2026-ի քարոզարշավը Հայաստանում կդառնա վախի հանրաքվե

Փորձագետի տեսակետ կամ մեկնաբանություն

Ընտրություններ առանց ընտրության. ինչո՞ւ 2026-ի քարոզարշավը Հայաստանում կդառնա վախի հանրաքվե^[1]

Նորայր Ա. Դունամալյան^[2]

Ներածություն

Հարաբերական դեպրիվացիայի (զրկանքի) հայեցակարգը, որը մշակել են ամերիկացի հետազոտողներ Թ. Հարրը և Ջ. Դևիսը, քաղաքական վարքագիծը բացատրում է հասարակության սպասումների և նրա իրական հնարավորությունների միջև եղած խզվածքի միջոցով: Որքան ուժեղ է այն զգացողությունը, որ «հարկ եղածը» և «իրականը» տարբերվում են իրարից, այնքան բարձր է կոլեկտիվ հիասթափության մակարդակը: Սակայն հետպատերազմյան հասարակություններում նման հիասթափությունը միշտ չէ, որ հանգեցնում է բողոքի զորաշարժի։ Վնասվածքի որոշակի շեմն անցնելուց հետո այն կարող է հակառակ ազդեցություն ունենալ՝ փոփոխությունների վախ, քաղաքական ապատիա և նույնիսկ անբավարար ստատուս քվոն պահպանելու ցանկություն։

Սույն մեկնաբանությունը Հայաստանում խորհրդարանական ընտրությունները դիտարկում է հենց այդ հայեցակարգի պրիզմայով։

Հակավարկանիշներից մինչև զրկանքների քարոզչություն

Հայաստանում 2021 թ. խորհրդարանական ընտրությունները պատմության մեջ մտան որպես հակավարկանիշային արշավ։ Հասարակությունը քվեարկում էր ոչ այնքան քաղաքական ապագայի օգտին, որքան անցյալի վերադարձի դեմ։ 2020-ի պատերազմից հետո Նիկոլ Փաշինյանի հաղթանակը միայն առաջին հայացքից էր տարիմաստ թվում. ընտրողը վնասվածքով ներկայի պահպանումը գերադասեց հին համակարգի վերականգնման ռիսկից (ՔՊ-ն՝ 53,9%, «Հայաստան» դաշինք՝ 21,0%, «Պատիվ ունեմ» դաշինքը՝ 5,2%)։ Դա զգացմունքային, բայց միանգամայն հասկանալի տրամաբանություն էր «չարյաց փոքրագույն» ընտրելու համար։

2026 թ. ընտրությունների քաղաքական բնույթը որակապես փոխվել է։ Եթե 2021 թ. կողմնակիցների հավաքագրման առանցքային մեխանիզմը քաղաքական վերնախավերի փոխադարձ հակավարկանիշն էր, ապա այսօր Հայաստանը նոր ընտրական փուլ է մտնում խորը գոյութենական դեպրիվացիայի՝ անվտանգության բազային ակնկալիքի և իրականության միջև խզվածքի վիճակում, որի մեջ վերջնականապես կորսվել է այդ անվտանգությունը։ Արցախը (Լեռնային Ղարաբաղը) պարզապես տարածք չէր, այն ազգային պատումի մաս էր կազմում։ Երբ զրկանքի հռետորաբանությունը դիմում է հավաքական ինքնության հենց այս շերտին, այն պառակտում է հասարակությունը ոչ թե քաղաքական, այլ գոյութենական գծերով։ Նման պառակտումները չեն բուժվում կառավարության փոփոխությամբ, դրանք վերարտադրվում են սերունդների միջոցով։

Հայկական քաղաքականության գլխավոր տարիմաստությունն այն է, որ տնտեսական ցուցանիշները դադարել են լինել իշխանության օրինականության հիմնական աղբյուր։ ՀՆԱ-ի աճի և մակրոտնտեսական կայունացման համապատկերում հանրային դժգոհությունը ոչ թե նվազում է, այլ, ընդհակառակը, քրոնիկ բնույթ է ստանում (Հայաստանի ՀՆԱ-ի աճը 2025 թ.՝ 7,2%, երկրի ուղեգծից դժգոհության մակարդակը՝ ըստ IRI Global-ի, ավելի քան 50%)։ 2023 թ. իրադարձություններից հետո հայ հասարակությունն անվտանգության ապահովումն ընկալում է ոչ թե որպես պետության վերացական գործառույթ, այլ որպես հավաքական գոյության հիմնարար հիմք։ Երբ այս հիմքը քանդվում է, տնտեսական աճը չի փոխհատուցում կորուստները։ Այն միայն ուժեղացնում է պաշտոնական վիճակագրության և հասարակության ներքին վիճակի միջև անհամաձայնության զգացումը:

«Խաղաղ օրակարգի» միջոցով իշխանությունը փաստորեն ձևավորում է միաժամանակ և սպասումներ, և իրականություն՝ դրանք օգտագործելով «եթե մենք չլինենք՝ պատերազմ կլինի» սկզբունքով դեպրիվացիայի իրավիճակ կառուցելու համար։ Նմանատիպ տրամաբանություն է նկատվում նաև «խաղաղության օրակարգի» մասին հռետորաբանության մեջ, որտեղ «փոխզիջումներին» ցանկացած դիմադրություն ներկայացվում է որպես նոր պատերազմի, միջազգային մեկուսացման կամ տնտեսական կոլապսի սպառնալիք։ Փաստորեն, ընտրողին ընտրություն է առաջարկվում ոչ թե ապագայի այլընտրանքային մոդելների, այլ «վատ ներկայի» և «աղետի» միջև։

Այնուամենայնիվ, «զրկանքի քարոզչությունն» օգտագործվում է ոչ միայն իշխանության կողմից։ Ընդդիմադիր ուժերը նույնպես դիմում են կորստյան վախին, բայց արդեն այլ ձևով։ Համակարգված կերպով հանրային տարածք են ներմուծվում «պետականության կորստի», «Հայաստանի թրքացման», «ինքնիշխանության հանձնման», «բանակի կազմաքանդման» կամ «Ռուսաստանի հետ վերջնական խզման» մասին թեզերը։ Արդյունքում երկու կողմերն էլ ուժերի հավաքագրում են կառուցում ոչ թե ապագայի դրական պատկերի, այլ անդառնալի կորստյան վտանգի շուրջ։

Այսպիսով, հայաստանյան քաղաքական համակարգը ծրագրերի մրցակցությունից աստիճանաբար անցնում է զրկանքների մրցակցության. յուրաքանչյուր ուժ փորձում է հասարակությանը համոզել, որ հենց իր պարտությունն է հանգեցնելու կորստյան առավել ցավոտ ձևի:

Պատերազմի վտանգը հունիսի 7-ի նախաշեմին հասարակության մեջ բազմակի սաստկացմամբ է արձագանքվում, քանզի սպասումները և առկա իրականությունը դեռ հեռու են իրարից: Չնայած 2025 թ. օգոստոսի 8-ի վաշինգտոնյան պայմանավորվածություններին, Ադրբեջանի հետ տնտեսական կապերի զարգացմանը և ընդհանուր հռետորաբանությանը, կայուն երաշխիքների վրա հիմնված կայուն խաղաղություն գոյություն չունի: Երաշխիքների հենց այս վակուումում է ձևավորվում «զրկանքի քարոզչությունը»։

Որպես արդյունք՝ Հայաստանում ձևավորվում է «բացասական կայունության» մոդել։ Դրա էությունն այն է, որ քաղաքացիները կարող են խորապես դժգոհ լինել իշխանությունից, բայց միաժամանակ ցանկացած արմատական փոփոխությունից ավելի ուժեղ վախենալ, քան ընթացիկ ուղեգծի շարունակությունից։ Սա որակապես տարբերում է 2026-ի իրավիճակը 2021-ից. այն ժամանակ հասարակությունը դեռ պահպանում էր քաղաքական վերագործարկման հնարավորության մնացորդային հավատը։ Այսօր գերիշխող գործոն է դառնում հոգնածությունը ուժերի մշտական համախմբումից, ճգնաժամերից և պատմական անորոշության զգացումից։

Նախընտրական ուժերի համախմբման 2 տեխնոլոգիա՝ «դեպրիվացիայի քարոզչություն» և պառակտում

Խաղաղությունից, զարգացումից, կայունությունից կամ այլ բարիքներից «զրկվելու» վրա շեշտադրումը հաստատութենականացնում է հասարակության պառակտումը՝ ձևավորելով քաղաքական հարաբերությունների հատուկ տեսակ: Հայաստանում ստեղծվում է մի իրավիճակ, երբ ներկայիս կամ պատմական օրակարգի հիման վրա հասարակության համախմբումը գրեթե անհնար է, իսկ միավորման կոչերն անխուսափելիորեն վերածվում են այլախոհների որոշակի խմբերի «արտամղման»։ Եթե իշխանությունը դեպրիվացիան օգտագործում է որպես գործիք, ապա ընդդիմությունը ստանում է իշխանության դեմ այն օգտագործելու հայելային իրավունք։ Հասարակությունն իր խնդիրներն սկսում է բացատրել ոչ թե հանգամանքներով, այլ թշնամիներով՝ արտաքին կամ ներքին։ Դա ցեղայնացման (տրայբալիզմի) դասական մեխանիզմ է, որի ընթացքում հասարակությունը բաժանվում է բազմաթիվ փակ խմբերի, որոնք ի վիճակի չեն երկխոսության:

Ըստ ամենայնի, ՀՀ գործող վարչապետ Ն. Փաշինյանը փորձում է օգուտ քաղել հասարակության մեջ առկա պառակտումից՝ կենտրոնանալով իրեն կայուն սատարելու պատրաստ ընտրազանգվածի 15-20%-ի վրա: Ընտրություններից առաջ օգտագործվում է նույն տեխնոլոգիան, ինչ 2021 թվականին. քաղաքական տարածքը հեղեղվում է նոր արհեստական հակասություններով՝ բողոքական ընտրազանգվածի մասերին դրդելով հրաժարվել ընտրություններին մասնակցելուց։ Քաղաքականության պարզունակացումը թույլ է տալիս անհրաժեշտության դեպքում թիրախավորել ցանկացած լսարան՝ արցախցի փախստականներ, փոքր բիզնեսի ներկայացուցիչներ, երիտասարդներ, Սփյուռքի հայ համայնքներ։ Հատկանշական է Փաշինյանի այն հայտարարությունը, թե «Հայաստան» դաշինքը, «Ուժեղ Հայաստան» և «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցությունները չպետք է մտնեն խորհրդարան, փորձ է դեռևս ձայների հաշվարկից առաջ վերասահմանել թույլատրելի ընդդիմության սահմանները:

Մյուս կողմից, «զրկանքի քարոզչությունը» դառնում է նոր գործիք՝ ներգրավելու այն խմբերին, որոնք իշխանության կողմնակից չեն, բայց փաստորեն կողմ են արդեն հիշատակված «բացասական կայունությանը»: Հարցումների տվյալներով՝ ընտրողների մոտ 40%-ը պահպանում է «չկողմնորոշվածի» կարգավիճակը. հենց նրանց որոշումից է կախված հունիսի 7-ի վերջնական արդյունքը: Խնդիրը, սակայն, այն է, որ հանրային պառակտման և «զրկանքի քարոզչության» համադրումը հանգեցնում է ընդհանուր ապագայի կերպարի փլուզմանը։ Որոշ ակնկալիքներ ուրիշներով փոխարինելու անընդհատ ամրագրումը որևէ շոշափելի հեռանկար չի առաջարկում, այլ միայն խոստանում է կանխել վատթարը: Նման միջավայրում կոնսենսուսը՝ ընդհանուր փոխհամաձայնությունը, թե ուր գնալ, գործնականում անհասանելի է դառնում, քանի որ տարբեր խմբեր ի վիճակի չեն համաձայնության գալ նույնիսկ այն հարցում, թե կոնկրետ ի՞նչն է արդեն կորսվել և ո՞վ է պատասխանատու դրա համար:

Այս համապատկերում խորանում է ընդդիմադիր դաշտի մասնատումը։ Հունիսի 7-ի ընտրություններին ընդառաջ գրանցվել է 19 քաղաքական ուժ՝ 17 կուսակցություն և 2 դաշինք: Կուսակցությունների համար 5%-անոց և դաշինքների համար 8%-անոց ձայների նվազագույն շեմով համամասնական համակարգը խթանում է մրցակցությունը բողոքական ընտրազանգվածի նեղ հատվածների համար։ Նման մոդելում առանձին առաջնորդների համար հաճախ ավելի ձեռնտու է պահպանել սեփական 5-10%-ը և խորհրդարանական ներկայությունը, քան ռիսկի դիմել մեկ ուժի կենտրոնի շուրջ միավորվելու համար։ Արդյունքում հանրային դժգոհությունը փոշիանում է մի քանի բևեռների միջև և չի վերածվում իշխանության միասնական այլընտրանքի։

Այս համապատկերում ուժեղանում է նաև արտաքին ճնշումը։ Տնտեսական կախվածությունը, լոգիստիկ խոցելիությունը և արտաքին քաղաքական խուսավարման սահմանափակությունը ներքաղաքական ճգնաժամը վերածում են աշխարհաքաղաքական ազդեցության գործիքի։ Սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի ցանկացած վատթարացում ինքնաբերաբար ուժեղացնում է հասարակության մի մասի «կայունացուցիչի» պահանջը։ Սակայն հայ հասարակությունը 2022–2023 թթ. հետո միատարր չէ արտաքին խաղացողների ընկալումներում. դրսի ճնշումը միաժամանակ ծնում է ինչպես հին կապերը վերականգնելու պահանջ, այնպես էլ դրանցից հետագա հեռավորության ձգտում։

Եզրակացության փոխարեն

2026 թվականի հունիսի 7-ի ընտրությունները ռիսկ են անում դառնալու ոչ թե ապագայի այլընտրանքային նախագծերի պայքար, այլ հանրային հոգնածության արձանագրման մեխանիզմ։ Եթե 2021-ի ընտրությունները փորձ էին որոշելու, թե ո՞վ կարող է երկիրը դուրս բերել ճգնաժամից, ապա 2026-ի քարոզարշավն առավելապես վախի թույլատրելի մակարդակի հանրաքվե է հիշեցնում։

Նման համակարգերում հաղթում է ոչ թե նա, ով հույս է ներշնչում, այլ նա, ով ավելի լավ է կառավարում հասարակության անհանգստությունը: Հայ հասարակությունն այդ ընտրական շրջապտույտի մեջ է մտել երկրի ողջ հետխորհրդային պատմության ընթացքում հավաքական վնասվածքի ամենաբարձր մակարդակներից մեկով։ Զրկանքի (դեպրիվացիայի) հռետորաբանությունը՝ լինի դա պատերազմի վախ, մեկուսացման վախ, թե պատմական կորստի վախ, որպես այդպիսին՝ դարձել է հայկական քաղաքականության քարշ տվող կառուցվածք։

Այս համապատկերում Հայաստանում Եվրոպական աննախադեպ ներկայությունը՝ եվրոպական քաղաքական համայնքի գագաթնաժողովից մինչև ԵՄ-ի հետ երկխոսության խորացում, դեռևս չի փոխում ներքին քաղաքականության հիմնարար տրամաբանությունը: Եվրոպական ինտեգրումը նույնպես սկսում է ընդգրկվել դեպրիվացիոն հավաքագրման համակարգում. հասարակությանը ոչ այնքան ապագայի դրական կերպար են առաջարկում, որքան «եվրոպական շանսը» կորցնելու կամ, ընդհակառակը, ռազմավարական ինքնավարությունը վերջնականապես կորցնելու վախ։

Ռուսաստանի վարքագիծն այս համատեքստում նույնպես ակամայից նպաստում է գոյություն ունեցող քաղաքական կառուցվածքի վերարտադրմանը։ ԵԱՏՄ-ի և ԵՄ-ի միջև ընտրության հարցի կոշտ ձևակերպումն առարկայորեն սաստկացնում է ներհայաստանյան բևեռացումը և լրացուցիչ հող է ստեղծում «արտաքին միջամտության» դեմ ուժերի հավաքագրման համար: Հեռանկարում հենց այստեղ կարող է ի հայտ գալ «մոլդովական սցենարը»՝ եվրաինտեգրման ներառումը նոր սահմանադրական շրջանակում՝ որպես պետության քաղաքական ինքնությունը վերասահմանելու լրացուցիչ միջոց։

Հենց դա է Հայաստանում 2026 թ. ընտրությունները դարձնում ոչ թե պարզապես ընտրական փուլ, այլ հետպատերազմական հասարակության՝ քաղաքական վնասվածքից դուրս գալու կարողության թեստ։ Գլխավոր հարցն արդեն ոչ միայն այն է, թե ով կհաղթի ընտրություններում, այլ այն, թե արդյո՞ք հայ քաղաքական դասը կկարողանա հասարակության հետ կրկին խոսել ապագայի, այլ ոչ թե վախի լեզվով:

[1] Նյութի բնօրինակը (ռուս.) հրապարակվել է մեր կայքէջում 22.05.2026 թ.:
[2] Քաղաքական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ: Հեղինակ է ավելի քան 30 գիտական աշխատությունների և հոդվածների: